Veilig inkopen

Veilig inkopen: de nieuwe norm in de publieke sector

Van Best Value naar nationale veiligheid. Waar jarenlang de focus lag op de beste prijs-kwaliteitverhouding, verschuift de prioriteit nu naar veiligheid. In een wereld vol geopolitieke spanningen is de goedkoopste deal niet altijd de beste deal voor Nederland.

Jarenlang stond Best Value Procurement (BVP) centraal in het publieke domein. De markt kreeg het vertrouwen om met de beste oplossingen te komen. Vandaag de dag is dat niet meer genoeg. Door toenemende dreigingen is nationale veiligheid een cruciaal criterium geworden. We verschuiven van vertrouwen naar controleren op betrouwbaarheid. Het doel? Inkoop draait daarom niet meer alleen om prestaties en kwaliteit, maar ook om de betrouwbaarheid van leveranciers en systemen.

Dreigingen zijn concreet

Nederland heeft een open economie. Dat brengt welvaart, maar maakt ons ook kwetsbaar. Landen als China en Rusland tonen actieve interesse in onze technologie en infrastructuur. Dit is helaas de realiteit waar de AIVD voor waarschuwt.

De risico’s bij inkoop zijn veelzijdig:

Spionage: Diefstal van hoogwaardige kennis of gevoelige data via ICT-diensten.
Sabotage: Het moedwillig verstoren van vitale processen, zoals energievoorziening.
Afhankelijkheid: Ongewenste politieke druk via economische relaties.

Wanneer je inkoopt bij een partij die onder invloed staat van een vreemde mogendheid, haal je het risico direct je organisatie binnen. Veilig inkopen gaat over het dichten van deze lekken voordat ze ontstaan.

Wat betekent ‘veilig inkopen’ in de praktijk?

Veilig inkopen is het actief uitsluiten van veiligheidsrisico’s bij de aanschaf van producten en diensten. Je doet alleen zaken met betrouwbare partijen. Dit vraagt om een kritische blik vroeg in het proces. Nog voordat een opdracht de markt op gaat, stel je de vraag: vormt deze inkoop een risico voor de nationale veiligheid?

Om dit succesvol te doen, zijn drie randvoorwaarden essentieel:

Bewustwording: Iedereen, van behoeftesteller tot inkoper, moet alert zijn op signalen van spionage of sabotage.
Procesintegratie: Veiligheid is geen vinkje achteraf, maar een vast onderdeel van elke stap in het inkoopproces.
Kennis: Inkopers hebben specifieke kennis nodig over cybersecurity en geopolitieke verhoudingen om de juiste afwegingen te maken.

Dit is vooral relevant voor inkopen met gevoelige informatie, ICT-voorzieningen, kritieke infrastructuur of strategische afhankelijkheden.

Grip op risico’s met de Toolbox

De Rijksoverheid en de NCTV bieden concrete handvatten om veiligheid te borgen. De vernieuwde Toolbox ‘veilig inkopen’ biedt drie instrumenten:

QuickScan nationale veiligheid: Een snelle check om te bepalen of een opdracht potentiële risico’s bevat.
Risicoanalyse: Een diepgaand onderzoek bij een positieve scan. Welke risico’s spelen er en hoe mitigeer je deze?
Quickguide: Een juridisch overzicht van instrumenten, zoals uitsluitingsgronden en contracteisen, om risico’s te beheersen.

Het aanbestedingsrecht biedt hierin veel ruimte. Je mag als aanbestedende dienst strenge eisen stellen aan informatiebeveiliging en partijen uitsluiten als de nationale veiligheid in het geding is. Mits je dit transparant en gemotiveerd doet.

ABRO: Eén standaard voor iedereen

Om wildgroei aan eisen te voorkomen, werkt de overheid aan de Algemene Beveiligingseisen Rijksoverheidsopdrachten (ABRO). Dit wordt dé standaard voor opdrachten die raken aan de nationale veiligheid.

De ABRO bouwt voort op defensiestandaarden en geldt naar verwachting vanaf 2026 voor de hele Rijksoverheid. Later volgen ook gemeenten en provincies. Het doel is helder: één uniform eisenpakket dat zorgt voor een veiligere samenwerking tussen overheid en markt. Voor leveranciers betekent dit duidelijkheid, voor de overheid meer grip.

Lessen van de koploper: De Politie

De Nationale Politie integreerde veilig inkopen al in 2015. Hun ervaringen bieden waardevolle lessen voor andere overheidsorganisaties:

Cultuurverandering kost tijd: Draagvlak ontstaat pas als collega’s begrijpen waarom extra checks nodig zijn. Concrete voorbeelden helpen hierbij.
Standaardiseer het proces: De politie heeft veiligheidschecks ingebouwd als vaste momenten, net zo logisch als een juridische toets.
Deel kennis: Je hoeft het niet alleen te doen. Sector-overstijgende samenwerking versnelt de leercurve.
Investeer in relaties: Bouw aan een netwerk van betrouwbare leveranciers en durf afscheid te nemen van partijen die risico’s vormen.

Conclusie: Veiligheid als fundament

Veilig inkopen is geen tijdelijke trend. Het is een fundamentele verschuiving in hoe de publieke sector opereert. We zoeken een nieuw evenwicht waarin innovatie en waarde hand in hand gaan met weerbaarheid. Met instrumenten zoals de ABRO en de lessen uit de praktijk, nemen we als overheid verantwoordelijkheid. Zodat Nederland niet alleen slim inkoopt, maar vooral veilig.